Draag samen met ons de verantwoordelijkheid voor Zuid

2 maart 2014
in Category: ZUID
0 1344 4
Draag samen met ons de verantwoordelijkheid voor Zuid

Draag samen met ons de verantwoordelijkheid voor Zuid

In gesprek met mede-initiator Kamiel Verschuren


Kamiel Verschuren kraakte in 1991 met medestudenten van de Willem de Kooning Academie een leegstaand schoolgebouw in Rotterdam-Zuid wegens gebrek aan atelierruimte op de academie. In deze school konden grote installaties worden gebouwd, overdag én ’s nachts worden gewerkt. In de loop van tijd trokken ook andere studenten erbij in, waardoor er een creatieve gemeenschap ontstond. Een vrijplaats waar collectief werd gewerkt en geleefd op basis van eigen sociale normen. “Je was vrij in doen en laten, mits het niet ten koste ging van de ander. Door de ruimte die we elkaar gaven, leerden we verantwoordelijkheid te nemen en van niets iets te maken door verschillende touwtjes aan elkaar te knopen”, herinnert Verschuren zich. Hij was mede-oprichter van Stichting B.a.d, waarmee de vrijplaats inmiddels vaste voet aan de grond heeft gekregen. Bij knapperend haardvuur vertelt Verschuren over de (kunst)ontwikkeling op Zuid en het belang van een nieuw commitment tussen bewoners, organisaties en kunstenaars.

Redactie: Eva Visscher (tekst), Monique van den Berg (beeld)

Stichting B.a.d is gehuisvest in een voormalig schoolgebouw in het hart van Charlois. Verschuren heeft inmiddels zijn intrek genomen in de ‘gymzaal’ waar hij druk bezig is om de plek leef- en werkbaar te maken. “Toen we hier in 1991 introkken, hielden we ons stil voor de buurt. We hadden genoeg aan onze eigen artistieke ontwikkeling en gecreëerde wereld, en wilden geen slapende honden wakker maken. We kraakten immers het pand. Totdat de deelgemeente ons benaderde tijdens een buurtbijeenkomst. In het kader van het Grotestedenbeleid wilde ze tien groene plekken in Charlois sociaal actief maken. Eén van die plekken was onze binnenplaats”. Hoewel de jonge B.a.d-eigenaren niet direct zaten te wachten op extern contact, wilden ze het ook niet blokkeren. “Het hielp dat de gemeente ook echt geloofde in de kracht van ons kunstenaars. We zijn toen met de buurt en de gemeente gaan praten. Op basis daarvan hebben we de binnentuin opnieuw ingericht en getransformeerd tot een semiopenbare stadstuin. Al snel rolden we van het ene in het andere project en bouwden we in korte tijd een groot lokaal netwerk op waar we nog steeds mee samenwerken”.

Culturele Hoofdstad
In 2001 werd Rotterdam samen met het Portugese Porto gebombardeerd tot Culturele Hoofdsteden van Europa. De deelgemeente Charlois vroeg aan Verschuren of hij een beeldenroute wilde organiseren door het Zuiderpark, als voorloper van de geplande herontwikkeling van het Zuiderpark tot Wereldpark. Het moest een beeldenroute worden die zichtbaarheid zou geven aan oude structuren tussen de oost-west verbindingen Op Zuid. Vroeger vond het verkeer namelijk van oost naar west plaats, maar met de komst van de vaste oeververbindingen, de Erasmusbrug en de Maastunnel lopen nu meerdere grote verkeersaders verticaal dwars door oude wijkstructuren op Zuid heen. De opdracht resulteerde in de kunstmanifestatie ‘Something about Charlois’ (ism Jason Coburn) of op z’n Rotterdams: ‘Iets over Charlois’, met als ondertitel aanpassingen, deelnamen en veranderingen. Aan vijftien nationale en internationale kunstenaars werd gevraagd iets te bedenken in de context van stedelijke veranderingen in Charlois. Daarbij moest de realisatie en plaatsing van de kunstprojecten van evenveel belang zijn als de verwijdering ervan. Op deze manier zou er ruimte komen voor verandering, participatie en aanpassing.

“Op Zuid is geen publiek dat zomaar naar kunst komt kijken”

Wandelbrug Kliniek Wielewaal
“Ik heb destijds bewust gekozen voor een manifestatie en geen beeldenroute. Op Zuid is geen publiek dat zomaar naar kunst komt kijken. Je moet mensen ermee confronteren door de plekken te zoeken waar ze al zijn.” Eén van de projecten was bijvoorbeeld Bushalte 67 (69) van Michiel Voet. Hij ontwierp een wandelbrug als tijdelijke verbinding tussen het ASVZ Zorgcentrum en de bushalte 67 ‘Kliniek Wielewaal’ aan de Schulpweg. De bushalte biedt een belangrijke verbinding naar het bus- en metrostation Zuidplein, maar bleek slecht bereikbaar voor de bewoners van Wielewaal als ook de bezoekers. De wandelbrug zorgde voor een rechtstreekse verbinding. “Veel mensen zijn bang voor verandering of iets nieuws. Maar ’t biedt ook hoop voor verbetering. Zuid-Rotterdam is voortdurend onderhevig aan grote infrastructurele, sociale en culturele veranderingen, want de economische situatie hier moet beter worden”. Welke verandering de wandelbrug teweeg bracht? Tja, we hebben geen onderzoek gedaan, wel bleek de brug een ideale vluchtbrug voor criminelen omdat de politie er niet overheen kon. Na driekwartjaar werd de brug afgebroken, wat mensen ook weer jammer vonden. Het restmateriaal is gebruikt voor de constructie van een terras in de gemeenschappelijk binnentuin van Stichting B.a.d. En buslijn 67 is veranderd in 69.

Open Atelierroute Charlois
De gemeente wilde dat er bij de realisering van de manifestatie ‘Iets over Charlois’ samen werd gewerkt met lokale kunstenaars. “Dat hebben we niet gedaan, maar in plaats een Open Atelierroute Charlois* georganiseerd die aansloot op de manifestatie en hen op eigen gronden een podium bood. De kunstenaars konden daar hun werk presenteren.” Het evenement moest om logistieke redenen worden geconcentreerd in één gebied, waar leegstaande panden moesten dienen als presentatieruimten. Hiervoor werd contact gezocht met woningcorporatie Woonstad (toen: De Nieuwe Unie). Zij bezat een groot deel van het huizenbestand en winkelpanden in de omgeving rond de Charloisse Kerksingel en kon voorzien in die behoefte. Vanaf toen stelden ze vaker leegstaande panden beschikbaar aan kunstenaars. Eerst in de Wolphaertstraat en later ook op Katendrecht. Stichting B.a.d had daarin een bemiddelende rol en leverde via hun gastatelierbeleid veel kunstenaars aan om de leegstaande panden en winkels te betrekken. “Inmiddels wonen en werken er ongeveer tweehonderd kunstenaars op Zuid.”
* De eerste Open Atelierroute Charlois in 2001 werd georganiseerd met Paul Opmeer van stichting Klein 14 en Lowieke Duran (Quarantaine-Inrichting).

Nieuwe Ateliers Charlois (NAC)
“NAC (2004) is uit de samenwerking met woningcorporaties voortgekomen. De Wolphaertstraat werd op een gegeven moment een no go gebied: een aantal van 45 panden die op instorten stonden. Bouw&Woningtoezicht had de woningen onbewoonbaar verklaard en aangegeven dat deze gesloopt óf gerenoveerd moesten worden. We wilden kunstenaars die enkele panden hadden gekraakt of inmiddels een om-niet contract hadden, graag ‘houden’. Daarvoor moest een organisatie opgericht worden die naast het beheer van de bestaande situatie ook zorg zou dragen voor de contracten en als partner zou optreden bij de renovatie.” Inmiddels beheert NAC circa 100 adressen en enkele collectieve werkplekken voor ongeveer 150 (jonge) beeldende kunstenaars uit binnen- en buitenland. Naast leegstandbeheer heeft ze ook een eigen cultuurfonds, Mya (Mind Your Area, Move Your Ass). Kunstenaars betalen 110 euro voor het gebruik van de ruimten. Ze geven daarmee indirect geld aan het cultuurfonds, dat wordt aangewend voor kunstenaars die zich actief inzetten voor de buurt of stad. “In de NAC-constructie werkt iedereen voor een gelijke, relatief lage betaling en vaak ook vrijwillig. Zo is het mogelijk om met het beschikbare budget veel gedaan te krijgen, zowel vanuit individueel als collectief belang. Anders gezegd: in de deelgemeente Charlois wordt via deze constructie jaarlijks voor circa 400.000 euro geïnvesteerd, waarvan 300.000 ‘winst’ is, want NAC krijgt door haar fonds veel dingen gedaan die normaal veel geld kosten.”

“Projecten staan in de maatschappelijke context en realisme van dingen”

Scheiding uitvoer en beleid
“Met de start van de verzelfstandiging van de gemeentelijke diensten, zoals het openbaar vervoer, energiebedrijven, gemeente werven, ruim tien jaar geleden, is er een scheiding ontstaan tussen uitvoer en beleid, hoofd en handen. Werknemers doen de werkzaamheden waar ze contractueel opdracht voor krijgen, maar deze sluiten vaak niet goed aan op het totaal van de situatie. Hierdoor ontstaan gaten, goed zichtbaar in de openbare ruimte, maar ook wat de sociale problematiek betreft. Problemen die zich veelal afspelen buiten werktijden om. Problemen die vragen om betrokkenheid, het verbinden van aspecten, openheid en begrip van de hulpverlenende partij. Toen wij onze binnentuin ‘collectief’ maakten hebben we er ook een hangplek voor jongeren bij gemaakt. Tegenover ons staat een middelbare school. Het beleid is dat er niet gerookt mag worden. Gevolg was dat jongeren voor onze deur met afdak gingen roken en ‘hangen’, belletje trekken en dat soort dingen. Ze waren al eerder weggejaagd van andere plekken in de buurt, maar het probleem werd daarmee niet verholpen. Niemand wilde er de verantwoordelijkheid voor dragen en nadenken over een duurzame oplossing. We maakten als hangplek een replica van onze gevel en hebben deze elders in de straat geplaatst. De hangplek maakt nu deel uit van het schoolleven. Het is geen ideale oplossing, maar de scholieren hebben in ieder geval een plek gekregen. Zo hebben we vanuit onze achtergrond tal van creatieve oplossingen voor de buurt, wijk en stad bedacht. Onze projecten plaatsen we in de maatschappelijke context en realisme van dingen. We willen verder reiken dan de witte muren van het atelier. De deelgemeente ziet en waardeert dat, waardoor ze ons veel ruimte geeft. En wij maken gebruik van deze vrijheid op verantwoorde wijze.”

Pact op Zuid
Stedelinks010 is ontstaan uit de ‘resten’ van Pact op Zuid. Al decennia lang wordt er gesleuteld aan Rotterdam-Zuid. In de jaren ’80 en ’90 werd er vooral ingezet op sociale vernieuwing middels woningbouw. Maar door de eenzijdige benadering bleven achterstanden hardnekkig voortbestaan. In 2006 sloegen de gemeente Rotterdam, deelgemeenten Charlois, Feijenoord en IJsselmonde en de woningcorporaties Op Zuid de handen ineen om Rotterdam-Zuid extra te versterken met het breed aanvullend programma ‘Pact op Zuid’. Aanleiding was de Grote Woontest van 2004 waarin naar voren kwam dat de bewoners die een sociaaleconomische groei doormaakten, Zuid massaal de rug toekeerden. Met Pact op Zuid wilden de partijen gelijktijdig op meerdere fronten inzetten, dus niet alleen investeren in woningbouw, maar ook in economie, onderwijs, openbare ruimten en publieke voorzieningen. Kunst & Cultuur werd beschouwd als motor en initiator van Pact op Zuid. Het is uiteindelijk aan een stille dood gestorven. Oorzaak is de huidige economische crisis en wellicht ook gebrek aan visie en focus. Sinds 2011 werken de genoemde partijen opnieuw samen om Zuid op een hoger plan te brengen. Dit keer onder de titel ‘Zuid Werkt! Nationaal programma Kwaliteitssprong Zuid’. Team KamielVerschuren, RAAF Rotterdam en Jeanneworks hebben de handen ineen geslagen en werken onder deze vlag samen aan het project Stedelinks010. Zij hebben middels een projectvoorstel voor een campagne voor Zuid het laatst beschikbare budget voor Kunst & Cultuur van Pact Op Zuid ontvangen.

Stedelinks010
Stedelinks010 heeft ingezet op het project Werken Aan Op Zuid, een investeringscampagne voor het mede-eigenaarschap van de stad, dat zich vertaalt in 10 projecten gericht op infrastructuur, stedelijke beleving, programmering, culturele initiatieven, informatie communicatie en discours. De nieuwe stichting ‘Stedelinks010’ verwijst de beoogde verbindingen en samenwerkingen die in alle projecten een rol spelen. Panorama Zuid bijvoorbeeld dat inzet op een zelfstandige veerpontverbinding tussen Charlois en Katendrecht voor forenzen, bewoners en bezoekers. De krant ‘The Weekand’ reflecteert op kunst- en culturele activiteiten op Zuid en wil met de bij behorende website aansturen op meer onderlinge samenwerking en stedelijke programmering. “Er vinden veel activiteiten plaats Op Zuid, maar deze blijven veelal onzichtbaar voor een breder publiek omdat er vanwege de kleine budgetten enkel wordt gecommuniceerd binnen het eigen netwerk. Kunstenaars kennen elkaars agenda vaak niet, waardoor er overlappend wordt geprogrammeerd in plaats van samen te werken. Wij willen de activiteiten op Zuid ondersteunen, zichtbaar maken en verbeteren door de publieke infrastructuur te versterken. Onderlinge samenwerking zal zorgen voor een duidelijke culturele agenda. Collectieve promotie bespaart kosten en verbreedt het publieksbereik.”

“Op zoek naar commitment tussen bewoners, organisaties en kunstenaars”

Strategisch financieringsmodel
“We hebben 90.000 euro budget voor de campagne gekregen. Het geld zouden we kunnen besteden aan opzichzelfstaande projecten tot het op is, maar we willen liever investeren in iets dat blijft. Daarom hebben we gekozen voor een strategisch financieringsmodel, waarin mensen en organisaties worden opgeroepen mede-eigenaar te worden van de campagne door deze mee te financieren. Vanuit het principe: wie bijdraagt heeft er ook wat over te zeggen (en niet andersom). Als iedereen honderd euro bijlegt dan hebben we mogelijk een verdrievoudiging van het campagnebudget. En daarmee kunnen we de tien projecten financieren. Daarvoor zijn we op zoek naar nieuw commitment tussen bewoners, organisaties en kunstenaars. Bij de overheid kunnen we niet meer als vanzelfsprekend terecht, dus het belang om krachten en middelen te bundelen is groot”.

Kamiel Verschuren in ’t kort
Kamiel Verschuren is een conceptueel interdisciplinair beeldend kunstenaar. Sinds 1996 is hij nauw betrokken geraakt bij stedelijke ontwikkelingen in Rotterdam-Zuid, met name in Charlois. Vanaf 2000 heeft hij (individueel en in samenwerkingsverband) ruim zestig kunstprojecten geïnitieerd en gerealiseerd in Charlois, waaronder de Open Atelierroute Charlois, Something about Charlois/… iets over Charlois (2001-2003), Moving in Free Zones (2007), studio Pompstraat, stichting NAC en de internationale kunstmanifestatie NewCanvas©Poetry&Art (2004-2006).

Meer informatie:

 

Reacties

stuks

, , , , , ,